Chuile Alt dár Scríobh leabhrafeabhra

Saíocht agus draíocht na seanleabhra (6): Alastar Mór agus an fealsamh

Alastar Mór
Alastar Mór agus Diogenes fealsamh ag casadh le chéile
Chruinnigh na Gréagaigh i gCuing na Corainte, agus mhol siad cogadh a dhéanamh fara Alastar agus faoina cheannas in aghaidh na bPeirseach. Tháinig mórán fear polaitíochta agus fealsúna ag triall air ann agus ag déanamh comhghairdis leis, agus bhí súil aige go ndéanfadh Diogenes Sinópach mar an gcéanna leo, mar is i gCoraint a bhí cónaí air. Ach ba shuarach a shuim sin in Alastar, agus d’fhan ar a shuaimhneas sa Chranium, an ball ina raibh sé. Más ea, chuaigh Alastar chuige. Ráinigh sé sínte faoin ngrian, agus nuair a bhraith sé an dlús daoine ag teacht ina chóngar, d’éirigh sé aniar beagán agus d’fhéach ar Alastar. Bheannaigh seisean dó, agus d’fhiafraigh de ar theastaigh aon ní uaidh. “Druid beagán as an ngrian,” arsa Diogenes. Deirtear go ndeachaigh an freagra i bhfeidhm ar Alastar, agus go ndearna sé iontas d’ardmhianach agus de mhóráil an duine a d’fhéach anuas air féin. Nuair a bhí siad ag filleadh, agus a chuallacht go magúil fonóideach i dtaobh an chúrsa, “Mura mbeadh gur mé Alastar,” ar seisean, “b’fhearr liom gur mé Diogenes”.

Beathaí Phlútairc (Oifig Díolta Foillseacháin Rialtais, 1936), Plútarc. Pádraig de Brún a d’aistrigh ón nGréigis.

Advertisements

Lascainí Lá ‘le Bríde 2018

deamhannamara.PNG

Tá siopaí agus foilsitheoirí ag tabhairt lascainí do dhaoine a cheannaíonn leabhair le bronnadh Lá ‘le Bríde:

Futa Fata – lascaine 20% ach an cód LEABHRA18 a úsáid ar a suíomh
Leabhar Breac – tá lascainí móra i leabhair ar a suíomh
Cló Iar-Chonnacht – lascaine 20% leis an gcód Feabhra2018

Sin a bhfuil go n-uige seo. Ma chloiseann tú faoi lascainí eile abair liom agus cuirfidh mé leis an liosta iad. Is beag an rud nach cuidiú é!
An chuid eile de Lascainí Lá ‘le Bríde 2018

Saíocht agus draíocht na seanleabhra (5): Gleann an Áir

An drochshaol
Ag seo sliocht as an úrscéal Gleann an Áir leis an gCanónach Ó Síothcháin (1937, Tomás de Bhial a d’aistrigh), sliocht ina bhfuil cuntas corraitheach ar uafás an Drochshaoil.

An té a dhéanfadh léamh agus machnamh ar ainnise na haimsire úd, ní hé an méid a cailleadh ba mhó ab ionadh leis, ach a liacht a mhair, agus a mhair go cuibheasach compordach, na blianta roimh theacht na hainnise. Thaispeánfadh seandaoine duit inniu áiteanna a raibh bailte tuaithe, tráth roimh theacht don ghorta, agus nár fhan a rian ná a dtuairisc ann ina dhiaidh nó ó shin. Bhíodh ceardaithe de gach cineál ina gcónaí iontu – fíodóirí, snoíodóirí, saoir cloiche, siúinéirí, gaibhne, srl. Ní hamhlaidh nach bhfuil dealús fós in Éirinn, ach bíodh sin mar atá, is ceist gan réiteach againne anois é conas a mhair siad siúd ar aon chor an aimsir sin. Tá an talamh chomh torthúil agus a bhí an uair úd agus gan ach leath an oiread daoine ag brath uirthi. Tá daoine ag gearán inniu ar a dheacracht maireachtála agus más fíor sin, conas a mhair éinne in aon chor an uair úd?
Agus mar sin féin, an beagán den seandream sin atá ina mbeatha fós, déarfaidís leat, agus níor ghá leat de chruthú air ach féachaint orthu féin, go raibh fir ann an uair úd, agus gan de bhia acu ach prátaí agus bainne, agus gur thréine agus threise iad ná éinne ar a shliocht, gur neamhní leo cruatan dá ghéire, agus go ndéanfaidís a dhá oiread oibre. Nuair a chuimhneofá go raibh a mbeatha ag brath ar an bpráta, agus gan idir iad agus ocras ach é, sin é an uair a thuigfeá an scéin agus an scanradh agus an diomachroí a tháinig do na daoine bochta, nuair a tháinig fómhar na bliana ’47, agus ’48 ina dhiaidh, agus nuair a mothaíodh an boladh san aer – boladh bhás an phráta. Is scanradh le daoine inniu féin an boladh úd agus is geit do dhaoine cuimhneamh air. Má bholaíonn feirmeoir, nó fear oibre, san aer é tráthnóna aoibhinn fómhair, isteach leis ina fhear dobrónach. Má léitear ar pháipéar go bhfuiltear tar éis an ‘bhleaist’ a fheiceáil san Iarthar, is ábhar creatha croí do dhaoine fós é. Ach cad é an éifeacht é teacht anois, seachas an uair úd nuair nach raibh de bhia acu ach an práta agus doirse ghráinseach an mhórmhachaire i Meiriceá gan oscailt, agus go mbeadh na mílte ar lár ag an mbás, sula mbeadh sé d’uain aon lámh chabhrach a shíneadh chucu.
Agus dar ndóigh cailleadh iad. Cailleadh ina gcéadta iad, agus ina mílte agus ina gcéadta míle. Cailleadh sna tithe iad, agus sna páirceanna iad, agus ar thaobh an bhóthair, agus sna díoga. Cailleadh d’ocras agus d’anró iad, ach ba leis an éagruas ba mhó a cailleadh ar fad iad. Ba dhéistin leat cuimhneamh ar an aimsir úd. Samhlacha trochailte ag gluaiseacht rompu, a súile slogtha ina gceann ag féachaint ar a chéile, agus gan le feiceáil ina ngnúis ach comharthaí na hainnise. Ba thaibhsí iad ag taisteal tíre. Fir ab fhathaigh tráth agus gan a dtrian ann le hocras, iad ar crith ina mbalcaisí agus na balcaisí trí huaire rómhór dóibh, agus gan istigh iontu ach carn cnámh. Máithreacha ag iarraidh na bpáistí bochta a choimeád ó bhéicíl ag cur a mbeoilíní fuara gorma go gcíocha a bhí i ndísc. Daoine a bhíodh ag gabháil an bóthar, ba mhinic a d’fheicidís corp sínte cois claí, agus na súile ar oscailt, corp duine bhoicht éigin a chuaigh ar lorg na fothana agus a fuair bás amhlaidh sin. Bheadh dath bán an bháis ar a aghaidh agus dath glas ar a bheola, súlach an fhéir agus na neantóg. Bhíodh trucailí ó mhaidin go hoíche ag triall ar na reiligí, le hualaí corp gan chónra gan choifín. Ba mheasa na sin na bailte móra, gan aon siopa oscailte, tinte móra ar lasadh ag cúinní na sráideanna ag iarraidh an t-aer a ghlanadh; dochtúirí agus píosa feoil á cheangal acu ar pháipéar eitilte agus an píosa feola, tar éis tamaillín san aer, é lofa. Daoine bochta bailithe ag ionaid a bhí ceaptha ag an Rialtas, agus na méara á sá síos sa leite mine buí acu a bhíodh á fiuchadh (is náire le muintir na hÉireann, inniu féin, trácht ar leite mine buí, ná í a ithe de dheasca an bhaint a bhí aici leis an ngorta) agus d’ithidís le hairc í, cé go scalladh sí iad. Ní raibh sos aon am d’oíche ag sagart. Nuair a d’osclaíodh sé a dhoras, b’fhéidir gur trí chorp a thitfeadh ina bhaclainn chuige. Na créatúir! is ann a thagaidís chun bás a fháil. D’fheicfeá sagart ar a ghlúine, ar lathach na sráide faoin bhfearthainn, ag ullmhú duine chun báis agus scáth fearthainne á choimeád os a chionn, ar eagla an abhlann a fhliuchadh. Ní uaigheanna a bhaintí in aon áit ach uachais, faoi mar a bhíonn ar pháirc an chatha tar éis an áir, agus urnaithe na marbh á léamh os cionn fiche corp san am céanna. Na daoine a bhí saor ó aicíd, iad ag triall le dithneas ar na bailte cuain. Ba chuma leo go deimhin long dá olcas, agus níorbh eagal leo an turas, ná níor bhaol leo an fharraige. Bheith in aon áit ar domhan, i bhfad ó ionad na hainnise, sin é ba scim leo. Bhí na longa lán go bruach. An dream nach mbíodh slí dóibh, iad ina seasamh ar an gcalafort ag béicíl, scéin ina gcroí riamh fhiabhras is gorta. Ní fhéadfadh draíocht a gcuimhne siúd a dhíbirt as a n-aigne. Ní raibh ina n-aigne ach teitheadh, teitheadh! agus ní sos dóibh ón lá sin go dtí an lá inniu.

An rud nach bhfuil luibh ná leigheas ina aghaidh

an-tsochraid-cois-toinne

Más duine thú a bhíonn ‘ag smaoineamh agus ag cuimhneamh’ ar an mbás, b’fhéidir go dtaitneodh Bás in Éirinn leat, cnuasach gearrscéalta a foilsíodh in 2011 agus a mbaineann gach ceann de na scéalta ann leis an mbás (tá sliocht as ceann acu le feiceáil sa phictiúr thuas.) Seo físeán spéisiúil ina dtráchtann duine d’eagarthóirí an leabhair, Aodán Mac Póilín (a fuair bás le deireanas), ar a bhfuil sa saothar agus ar an dearcadh speisialta atá ag muintir na hÉireann i leith an bháis dar leis, dearcadh a léirítear sna gearrscéalta sa chnuasach. Leabhar dátheangach is ea Bás in Éirinn, an téacs Gaeilge ar leathanach agus aistriúchán go Béarla ar an leathanach eile, is é sin leabhar téacs comhthreomhair.

Má tá tuilleadh ábhar léitheoireachta faoin téama seo uait b’fhiú go mór duit dhá leabhar a chuir An Sagart amach a fháil, mar atá Gnás na nEaslán agus Léachtaí do Dheasghnátha na Marbh. Ní leabhar léitheoireachta ceachtar den dá leabhar seo ach cuirfidh go leor daoine suim iontu arae tá siad ag cur thar maoil leis an áilleacht teanga sin atá á bheachtú ag an Eaglais leis na cianta chun sólás a thabhairt do dhaoine atá ar an dé deiridh agus do dhaoine atá faoi bhrón. A leithéid seo as Gnás na nEaslán (lch 69), a deirtear i bhfianaise duine atá ag saothrú an bháis:

Trí pháis agus aiséirí Chríost
go saora Dia uilechumhachtach thú ó gach uile
phionós ar an saol abhus agus ar an saol thall.
Go n-osclaí sé geataí na bhflaitheas duit
agus go bhfáiltí romhat isteach in aoibhneas na beatha síoraí.

nó an sliocht seo (Eagna 4: 7–15) a bhfuil aithne amuigh air, atá tugtha in Léachtaí do Dheasghnátha na Marbh:

Fiú amháin má fhaigheann an fíréan bás anabaí, beidh sé faoi shuaimhneas.
Óir ní fad saoil a thugann onóir don seanduine ná ní de réir líon a bhlianta a mheastar é.
Ach is í an eagna fíorléithe an duine agus beatha gan smál a fhíor-sheanaois.
Ba ríthaitneamhach le Dia é agus thug Dia grá dó; agus ó bhí cónaí air i measc peacach, aistríodh é.
Fuadaíodh é ar eagla go n-athródh an t-olc a thuiscint nó go meallfadh an chealgaireacht a chroí.
Óir milltear an mhaith le draíocht na baoise agus truaillíonn seachránacht na hainmhéine an aigne shaonta.
In achar ghearr tugadh chun foirfeachta é sa chaoi gur shlánaigh sé seal mór blianta.
Ba thaitneamhach a chroí leis an Tiarna; ar an ábhar sin thóg sé leis go tapa é ó lár an oilc.
Chonaic na daoine é seo ach níor thuig siad é ná ní mó ná rith sé leo go bhfaigheann muintir thofa an Tiarna grásta agus trócaire uaidh, agus go dtugann sé aire dá naoimh.

Tá go leor sleachta agus frásaí iomráiteacha eile lena chois sin sna leabhair seo, ar nós ‘Anois, a bháis, cá bhfuil do bhua? A bháis, cá bhfuil do chealg?’ (céadlitir N. Pól chuig na Corantaigh 15:55) agus ‘Glanfaidh sé gach deoir óna súile, agus ní bheidh an bás ann feasta, ná ní bheidh caoineadh ná olagón ná pian ann a thuilleadh, óir tá an seansaol thart’ (Apacailipsis 21:4), agus is deas agus is áisiúil teacht a bheith orthu san aon áit amháin.

Agus má tá an téama seo ina oibseisiún agat agus go bhfuil tuilleadh ábhar léitheoireachta fós uait, níorbh fhearr rud a dhéanfá ná Caitheamh Aimsire ar Thórraimh le Seán Ó Súilleabháin a cheannach, leabhar tanaí atá lán d’eolas suimiúil faoina mbíodh ar siúl ag daoine ar thórraimh in Éirinn san am atá caite. Ní miste a rá go bhfuil cuma an-deas ar an leabhar seo a bhuí lena dearadh simplí agus an saghas páipéir ar a bhfuil sí priontáilte. Dhéanfadh sí togha bronntanais le haghaidh Leabhra Feabhra.

gnas-na-neaslan

Lascainí Lá ’le Bríde 2017

Tá siopaí leabhar agus foilsitheoirí ag tabhairt lascainí i leabhair a cheannófar as seo go Lá ’le Bríde, chun Leabhra Feabhra a cheiliúradh. Más eol duit lascaine dá leithéid, cuir ar an eolas sinn ina thaobh (trí Facebook nó Twitter) agus cuirfear leis an liosta seo thíos é:

Cló Iar-Chonnacht – lascaine 20% ach an cód LF2017 a lua

Cois Life – lascaine 20% i ngach leabhar go dtí an 1 Feabhra

Foilseacháin Spioradálta – lascaine 20% i ngach ordú, go deireadh mhí Feabhra

Futa Fata – lascaine 20% i réimse leathan leabhar

Leabhar Breac – lascaine 20% i ngach leabhar go dtí an 1 Feabhra

Litriocht.com – lascaine 15% i ngach ordú go dtí tús mhí Feabhra ach an cód LF17 a lua

Siopa Leabhar Chonradh na Gaeilge – lascaine 15% ach an cód leabhra17 a lua.

Oscail do mheabhair le leabhair

coughlan_7166

Taobh amuigh de shiopa leabhar mhuintir Coughlan, i gCloich na Coillte i gContae Chorcaí atá an comhartha seo in airde.

Sin comhairle do leasa duit – do mheabhair a oscailt le leabhair, nó más áil leat é, oscailt meabhrach a bhronnadh ar dhaoine eile trí leabhair thabhairt mar fhéirín dóibh lá Fhéile Bríde! Ní fada uainn an 1 Feabhra…

Saíocht agus Draíocht na Seanleabhra (4): Duan na Nollag

duan-na-nodlag_0972-2

Níl a fhios againn an bhfuil sé ródhéanach sliocht Nollaigiúil a fhoilsiú (ach féach nach mbíonn an Nollaig thart, de réir áireamh na hEaglaise, go dtí Lá Fhéile Mhuire na gCoinneal ar an 2 Feabhra), ach cibé ar bith seo chugaibh é – giota as Duan na Nodlag le Charles Dickens arna aistriú ag Pádraig Ua Duinnín bleachtaire (!).

An radharc cáiliúil as an tríú rann den leabhar atá ann, ina músclaíonn Scrúg maidin lá Nollag i ndiaidh dó an oíche a chaitheamh in éindí le trí thaibhse na Nollag, agus faoiseamh agus sonas an domhain air.

Seo leabhar arbh fhiú go mór atheagrán de a fhoilsiú.

************************

Scrúg go ríméadach

Rith sé go dtí an fhuinneog is d’oscail sé í, agus sháigh a cheann amach. Ní raibh ceo ná ceobhrán ann, bhí an uain glan, geal, suáilceach, briosc, fuar; fuar faoi mar a bheadh sé ag seinm d’fhonn an fhuil a chur ag rince. Ó, an ghrian gheal-taitneamhach, an spéir neamhaí, an t-aer úrmhilis, na cloig mheidhreacha. Ó! Nach álainn, nach álainn iad.

“Cad é an lá atá ann?” arsa Scrúg, ag glaoch chun buachalla a raibh a chuid éadaigh Dhomhnaigh air, a bhuail isteach b’fhéidir chun féachaint timpeall.

“Um?” arsa an buachaill le mórionadh.

“An lá inniu!?” arsa an buachaill. “Lá Nollag, dar ndóigh.”

“Is é Lá Nollag é!” arsa Scrúg leis féin. “Níor chaill mé é. Rinne na Spioraid an gnó  go léir in aon oíche amháin. Tá neart acu cibé ní is maith leo a dhéanamh. Tá, dar ndóigh. Tá, dar ndóigh. Haló, a bhuachaill mhaith!”

“Haló!” arsa an buachaill.

“An bhfuil aithne agat ar an éanlaitheoir atá sa tsráid is giorra dó seo ach aon cheann amháin, ag an gcúinne?” arsa Scrúg.

“Níl, is dóigh!” arsa an buachaill.

“Buachaill dea-mheabhrach,” arsa Scrúg. “Buachaill neamhchoitianta! An bhfuil a fhios agat ar dhíol siad an duais-turcaí a bhí ar crochadh ann – ní hé an ceann beag, ach an ceann mór?”

“A! An ceann chomh mór liom féin?”

“Buachaill greannmhar!” arsa Scrúg. “Is mór an sásamh a bheith ag caint leis.  Sea, mhuise, a laoich!”

“Tá sé ar crochadh ann fós,” arsa an buachaill.

“An bhfuil?” arsa Scrúg. “Téigh agus ceannaigh é.”

“Cad é sin ort?” arsa an buachaill.

“Sea, sea, dáiríre atáim! Téigh agus ceannaigh é, agus abair leo é a thabhairt anseo go dtabharfaidh mise ordú dóibh cá bhfágfaidh siad é. Fill orm i dteannta an fhir, agus tabharfaidh mé scilling duit. Bí anseo i gceann cúig nóiméad, agus gheobhaidh tú leathchoróin!”

Chuir an buachaill de ar nós piléir. Ní miste a rá go mbeadh lámh shocair ar thruicear ag an té a chuirfeadh piléar as gunna le leathmhire an bhuachalla.

“Cuirfidh mé go dtí Bob Cratchit é,” arsa Scrúg, ag cogarnach leis féin, agus ag cuimilt a bhos dá chéile, agus ag pléascadh, beagnach, le gáire. Ní bheidh a fhios aige cé a chuir ag triall air é. Tá dhá oiread Thaidhgín Caol ann.

Ba neamhshocair í a lámh ag scríobh an tseolta; ach scríobh sé é, ar aon chuma, agus síos an staighre leis chun doras na sráide a oscailt d’fhonn é a bheith réidh d’fhear an éanlaitheora. A fhad agus a bhí sé ina sheasamh ansin ag feitheamh leis, luigh a shúil ar an gcnagaire.

“Beidh mé ceanúil air i rith mo shaoil,” arsa Scrúg, á chuimilt lena bhos. “Is annamh roimhe seo a d’fhéach mé air. Nach macánta an fhéachaint atá aige! Is iontach an cnagaire é! Tá an turcaí chugainn! Haló! Hú! Conas taoi? Nollaig shúgach chugat!”